1	"TÜRK MİLLİ EĞİTİM" TÜRK MİLLİ EĞİTİM SİSTEMİNDE OKUL VE OKULYÖNETİMİ Hazırlayan: Doç. Dr. Ömer ÖZYILMAZ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ÖĞRTİM ÜYESİ
2	OKULUN ÖZELLİKLERİ(1) Eğitim kurumu olarak okulun birçok özelliği vardır. Bunlar: 1- Okulun üzerinde çalıştığı varlık, insandır. Dolayısıyla: a- Okulun birey boyutu kurum boyutundan daha önde ve daha duyarlıdır. b- Okulun informal yanı formal yanından daha ağır, etki alanı yetki alanından daha geniştir. c- Sosyal bir sistem olan okul ortamında, davranış bilimleri ve insan ilişkilerinin yeri ve önemi çok büyüktür. d- Bunun içindir ki, okul yönetici ve öğretmenleri daha çok informal bir ortamda çalışmalı, yetkiden çok etki yollarına başvurmalı ve davranış bilimlerinde de yetişmiş olmalıdırlar.
3	OKULUN ÖZELLİKLERİ(2) 2- Okulun ürününü hemen değerlendirmek zorluğu vardır. Bu yüzden diğer kurumların aksine, okulun üretim hataları hemen fark edilmez ve hatalı üretim çoğu zaman devam eder. 3- Okul özel bir çevredir. Toplumdaki gerçek çevrede olmayıp istenen, yahut olup istenmeyen kavram ve süreçlerin bu özel çevrede yer alıp almamasına dikkat edilir. Okul çocuğa gerçek çevreyi temizleyerek, kolaylaştırarak ve dengeleştirerek öğretir.
4	OKULUN ÖZELLİKLERİ(3) 4- Okul, toplumda var olan ve zaman zaman çatışan sosyal, kültürel, politik ve ekonomik değerleri uzlaştırır, dengeler ve öğrenciye öyle sunar. 5- Okul, çevredeki bütün formal veya informal kurum ve örgütlerle karşılıklı etkileşim halindedir. Okul yönetimi güçlü olursa çevredeki örgütleri etkisi altına alır. 6- Toplumdaki düzenli gruplar, okulun görev ve amaçlarını kendi yararlarına araç etmeğe çalışırlar. Yönetim bilgisi ve becerisi güçlü bir yönetici, bu grupları okulun amaçları yönünde çalıştırır.
5	OKULUN ÖZELLİKLERİ(4) 7- Okul, kültür değişmesini gerçekleştiren bir kurumdur. Bu açıdan o, hem sosyal ve tarihi mirası, hem de değişen kültürü değerlendirip, toplum için en uygun olanı öğrenciye aktarır. 8- Okul, bürokratik bir kuruluştur. Her bürokratik kuruluşta olduğu gibi kalıplaşma, rutinleşme ve işlemezlik patolojileri bu kuruluşta da ortaya çıkabilir. Böyle bir ortamda kıdem başarıdan geçerli olur, amaçların yerini araçlar alır ve örgüt içi çatışmalar baş gösterir. Yönetici bunlara dikkat etmelidir.
6	OKULUN ÖZELLİKLERİ(5) 9- Her kurum gibi, okulun da kendine özgü bir kişiliği olur. Bu kişilik okulun havası yahut iklimiyle ortaya çıkar. Okulun havasını yönetici ve grup davranışları oluşturur. Buna göre: a- Yönetici, üyelerin ihtiyaçlarını önemsediği zaman “açık tip”, hiçe saydığında ise, “kapalı tip” hava oluşur. Açık tipte öğretmenlerin morali ve verimi yüksek, kapalı tip havada ise, aksi olur. b- Yöneticinin sadece anlayışla görünmek kaygısı ve aşırı derecede ahbapça davranışı samimi bir hava oluşturur. Fakat böyle babacan tipteki davranışlar, yöneticinin etkisini azaltır. c- Müdür, astları ile ilişkilerinde demokratik, meslektaşları ile olan anlaşmazlıklarda ise görüşmeğe açık olmalıdır.
7	OKUL YÖNETİMİNİN TEMEL GÖREVLERİ Okul yönetimin temel görevleri dört gurupta ele alınır: 1- Okuldaki eğitimin temel amaçlarına ilişkin ana politikaların hazırlanması, 2- Bu politikaların gerçekleşmesini sağlayacak uygulama politikalarının belirlenmesi, 3- Meşrulaşan bu politikaların uygulamadaki teknik ve işletmecilik yön ve yöntemlerinin hazırlanması, 4- Yönetim süreçlerinin her aşamasını bilimsel olarak öğrenip onlardan gerektiği gibi yararlanılmasıdır.
8	YÖNETİCİNİN OKUL VE OKUL ÖRGÜTÜNE YÖNELİK GÖREVLERİ Okul yöneticisi; 1- Yönetim örgütünü amaçlarına uygun olarak yaşatmalı, 2- Yönetim örgütü başta olmak üzere, okulun içinde ve dışındaki birey ve gurupları, okulun amaçlarını gerçekleştirmeğe yönelik olarak harekete geçirmeli, 3- Kendisine verilen yetkileri kullanabilmesi ve yüklendiği görevleri yerine getirebilmesi için, eğitim yönetimi bilimini iyi öğrenmeli, davranış bilimlerine de yabancı kalmamalı, 4- Böylece bu ilimlerden yararlanma yollarını bilecek ve bunların uzmanları ile de işbirliği yapabilecektir.
9	EĞİTİM YÖNETİMİNİN OKULA BAKIŞI (1) - Her okul başlı başına bir sistem olarak ele alınmalıdır. - Sistem, birbirini etkileyen öğelerden oluşur. - Her sistemin, ortaklaşa bütün parçalarının gerçekleştirmeğe çalıştığı bir amacı, bir hedefi bulunur. - Sistemler bağımlı değişkenlerden oluşurlar ve her bir değişkendeki değişme, diğer değişkenleri de etkiler. *- Her sistem başka bir sistemin parçasıdır ve birçok alt sistemden oluşur. Bu alt sistemlerin birbiriyle ve sistemin diğer sistemlerle olan ilişkisi, onun iyi işlemesi yönünden çok önemlidir.
10	EĞİTİM YÖNETİMİNİN OKULA BAKIŞI (2) - Sistem, birlik ve beraberlik niteliği taşır, belirli yasalara göre çalışır ve sonuç bütün tarafından elde edilir. - Sistem yaklaşımı, okuldaki birimleri ve bu birimlerin görevlerini koordine ve kontrol etme hususunda yöneticiye önemli bir güç ve imkan kazandırır. - Alt sistemleri arasındaki sürtüşmelerden dolayı, her sistem enerji kaybeder. Enerji kaybının önlenmesi gerekir. - Sistem ne kadar iyi işlerse enerji kaybı da o kadar az olur. Bu bakımdan başarılı yönetici, sistemi iyi işleten yöneticidir.
11	ÖRGÜT VE OKUL YÖNETİMİNİN İLİŞKİLERİ(1) Okul yönetiminin iki temel öğesi vardır. Bunlar, örgüt ve yönetimdir. Bunlardan: 1- Örgüt bir yapıdır. Yapı, parçaları ve öğeleri arasında, yasalara ve kurumun geleneklerine uygun ve durağan bağlar ve karşılıklı ilişkiler bulunan bir sistem veya bütün demektir. 2- Bu yapının iyi kurulabilmesi, iyi bir modele dayanmasıyla mümkün olur. Yönetim, bu yapıyı kuran ve işleten bir süreçtir.
12	ÖRGÜT VE OKUL YÖNETİMİNİN İLİŞKİLERİ(2) 3- Örgüt, üyeleri arasındaki ilişkilerin bir örgüsüdür. Bu ilişkiler ne kadar iyi olursa, örgüt o kadar verimli olur. 4- Örgüt, planlı biçimde koordine edilmiş güçler ve eylemler bütünüdür. Bu koordinasyon ne kadar yaratıcı olursa, örgüt o kadar canlı ve etkili olur.
13	OKUL YÖNETİMİNDE, AMAÇLARA GÖRE YÖNETİM (1) Okul yönetiminde, amaçlara göre yönetim, en modern yöntemlerden biridir. Başarı, amaçlara zamanında ulaşabilme ile ölçülür. Yani, belli bir süre içinde yapılanların veya ulaşılan noktanın, yapılması veya ulaşılması gereken noktaya oranı şeklinde tanımlanır. Bu yüzden okulun amaçlarının sık sık gündemde tutulması ve herkesin onu içselleştirmesi sağlanmalıdır.
14	OKUL YÖNETİMİNDE, AMAÇLARA GÖRE YÖNETİM (2) Çünkü amaçların; emeği azaltıp verimi artırmak, insan ve madde kaynaklarını kontrol edebilmek, bireysel sapmayı ve çatışmayı en aza indirmek, insan davranışını kestirme imkanını vermek gibi pek çok işlevi vardır.
15	ÖRGÜT VE OKUL YÖNETİMİNİN İLİŞKİLERİ(3) Okul yönetiminin iki temel öğesi vardır, demiş ve örgütü işlemiştik. Yönetime gelince, 1- Yönetim, örgütün amaçlarını gerçekleştirmek için ondaki madde ve insan kaynaklarını harekete geçirip hedef vermek, örgütlemek, görev vermek ve kontrol emek gibi temel görevleri vardır. 2- Ayrıca, örgütün içinde ve dışındaki farklı beceri ve yararları, onun amaç ve hedefleri yönünde bir araya getirip uzlaştırmak zorundadır. Bu ise bilimsel bir koordinasyon gücü ister.
16	ÖRGÜT VE OKUL YÖNETİMİNİN İLİŞKİLERİ(4) 3- Bunun yanında, okulun ortak amaçlarını gerçekleştirmek için, bu koordinasyonu, içten gelen bir işbirliği izlemelidir. 4- Bu işbirliğinin doğması için yönetim, kararı uygulayacak veya ondan etkilenecek kişilere, o karar eylemine katılma fırsatı vermelidir. 5- Örgüt ve yönetim iç içe işler, bunlar bir birinden asla ayrılmazlar.
17	ÖRGÜT VE OKUL YÖNETİMİNİN İLİŞKİLERİ(5) 6- Bu işleyişin başlangıç noktası olarak yönetim değil, örgüt seçilmelidir. Çünkü her türlü yönetim, ancak örgüt ortamında yer alır. Asıl olan örgüttür. 7- Eğitim yöneticisi, örgütün üstünde değil, onun içinde ve onun bir parçasıdır. 8- Yöneticinin görevi, örgütü, amaçlarına göre yaşatmak olmalıdır. 9- Yönetici örgütten gücünü alır ve onun değer sistemi, örgüt değerleri ile tutarlı olmalıdır. 10- Böylece yönetime bir değer ve sorumluluk gelmiş olur.
18	OKUL YÖNETİMİNDE ROL OYNAYAN ÖĞELER Bir okulun yönetiminde rol oynayan öğeler ikiye ayrılır. 1- İÇ ÖĞELER: okulu oluşturan ve onun yapısında yer alan öğelerdir. Bunlar, a- Yöneticiler, b- Öğretmenler, c- Öğrenciler, d- Memurlar ve diğer personeldir. 2- DIŞ ÖĞELER: okulun yapısında olmayıp, onu etkiler ve böylece yönetimde rol oynamış olur. Bunlar da, a- Ana-baba (veli), b- Çevredeki baskı grupları ve liderleri, c- İş piyasası, d- İl Milli Eğitim ve Bakanlık Merkez Örgütüdür.
19	OKUL YÖNETİMİNDE YÖNETİCİLER ( OKUL MÜDÜRÜ ) OKUL MÜDÜRÜ: Okulun amaçlarını gerçekleştirecek, örgüt yapısını yaşatacak ve havasını koruyacak olan okul müdürdür. Okul müdürü atama ile göreve gelir. Bundan dolayı Başlangıçta sadece baş’tır ve üst’tür. Buna “formal yetki” denir. Bu formal yetkinin “sosyal” ve “teknik yetkilerle de desteklenmesi gerekir. Sosyal yetki, müdürün etrafındaki gruplardan, yani okulun iç ve dış öğelerinden gelecektir.
20	OKUL YÖNETİMİNDE YÖNETİCİLER ( OKUL MÜDÜRÜ ) Teknik yetkiyi ise, müdürün yönetim bilgisi ve becerileri sağlayacaktır. Bu yetkileri alabilen müdür, gerçek bir lider olur, okul içi ve dışındaki öğeleri, okulun amaçlarına ulaşmasını sağlayacak şekilde eyleme geçirebilecektir.
21	OKUL MÜDÜRÜNÜN TEMEL GÖREVLERİ Günümüzde okul yöneticiliği, yapısal değişim geçirmiş ve ona, “okul müdürlüğü”nün yanında, “eğitim liderliği” ve “iletişim stratejisti” görevi de yüklenmiştir. Bu yeni anlayışa göre okul yöneticisi makam odasında yönetim ve organizasyon işine, okul bahçesi, sınıf ve koridorlarda okulun varlık nedeni olan öğretme-öğrenme süreçlerine, çevrede de stratejik iletişime odaklanmalıdır. Okul yöneticisinin birinci görevi, geleneksel müdürlük işlevini, etkili yönetim süreçlerine dönüştürmek olmalıdır. Okul yöneticisinin, birincisiyle eş zamanlı olarak, ikinci temel görevi ise, öğretme-öğrenme sürecine liderlik etmektir.
22	EĞİTİM YÖNETİCİSİ OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN GÖREVLERİ (1) Çağdaş bir eğitim yöneticisi (lideri) aşağıdaki etkinlikleri başarıyla yapabilmelidir. Müdürlük ve liderlik hususunda, kendisine en büyük desteği Toplam Kalite Yönetimi anlayışı verecektir. 1- YÖNLENDİRME: Eğitim yöneticisi, kuruma ve insanlara yeni hedefler ve yeni hizmet alanları göstererek onları ileriye götüren yollara iletirler. 2- TAKIM OLUŞTURMA: takımlar en doğal ve etkili çalışma gruplarıdır. Eğitim yöneticisi, zamanının büyük bir bölümünü takım oluşturma, onların çalışmalarını teşvik etme ve onlara teknik direktörlük yapmakla geçirir.
23	EĞİTİM YÖNETİCİSİ OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN GÖREVLERİ (2) 3- ESİN KAYNAĞI OLMA: Eğitim yöneticisi, düşünceleri ve davranışlarıyla mesai arkadaşları için güçlü ve güdüleyici bir ilham kaynağı olur. 4- ÖRNEK OLMA: Eğitim yöneticisinin önemli bir işi de örnek oluşturmaktır. Şurası unutulmamalıdır ki, kurumlarda insanları etkileyen, yalnızca yöneticilerin ne yaptıkları değil, aynı zamanda, onların nasıl yaptıkları konusu da etkiler. 5- KABUL EDİLME: Yöneticiliklerin resmileştirilmesi atama ve unvanlarla gerçekleşir. Ancak bu yöneticilerin lider olabilmelerinin onay yeri ise, çalışma arkadaşlarının akılları ve kalpleridir.
24	EĞİTİM LİDERİ OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖZELLİKLERİ (1) Eğitim Bilimlerinde çağdaş ve vizyoner olan “eğitim liderliği” kavramının birçok özelliği vardır. Bunlar: 1- Eğitim lideri, bulunduğu okulun varlık gerekçesi hakkında net bir vizyona sahiptir. Bu vizyonu öğretmen ve diğer tüm ilgililerle paylaşır ve onların desteğini alır. 2- Sürekli gelişmeyi, değişen şartlara ve yeni doğan eğitim ihtiyaçlarına etkili bir şekilde uyum sağlamayı hedef edinir. 3- Öğrenme ve öğretme ile ilgili konularda öğretmenlerle iletişim içerisindedir.
25	EĞİTİM LİDERİ OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖZELLİKLERİ (2) 4- öğretmenler tarafından, eğitim-öğretim konusunu tartışabilecekleri önemli bir kişi olarak görülür. 5- Eğitim hedefleri ve öğretim yöntemleri konusunda öğretmenlerle fikir alış-verişinde bulunur. 6- Kendisini sürekli yeniler, öğretmenlerin de kendilerini sürekli yenilemelerini ve profesyonel gelişimlerini destekler ve onları bu hususta motive eder.
26	EĞİTİM LİDERİ OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖZELLİKLERİ (3) 7- Çağın gerektirdiği öğretim yöntemlerinin, öğretmenler tarafından kullanılmasını teşvik eder. 8- Kendisine kolayca ulaşılabilinir. 9- Daha etkili öğrenme ortamı sağlamak için okulun ve çevrenin kaynaklarını harekete geçirir. 10- Öğrenci başarısı ve öğretim uygulamaları gibi konularda yapılan tartışmalara liderlik eder. 11- Zaman zaman sınıf gözlemleri yapar.
27	EĞİTİM LİDERİ OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖZELLİKLERİ (4) 12- Öğretmenlere performansları konusunda zaman zaman geri bildirim sağlar. Onların performanslarını bu değerlendirmedeki amacı, öğretmenliklerinin gelişmesine katkı sağlamaktır. 13- Okulda neyin daha önemli olduğunu göstermek için sık sık sınıf ve koridorlarda görülür. 14- Öğrencilerin akademik ve sosyal başarılarını ölçme ve yorumlamada öğretmenlere yardımcı olur.
28	İLETİŞİM UZMANI OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖZELLİKLERİ (1) Okul içinde etkili bir iletişim akımı sağlaması ve sürdürebilmesi için de, yönetici kendisini çevresine benimsetmeli, yeterince iletişim kanalları kurmalı ve bu kanalları her zaman açık tutmağa çalışmalıdır. Bir eğitim yöneticisinin izleyeceği iletişim stratejisi ve ilkeleri şöyle özetlenebilir: Girişimi başkalarından önce kendisi başlatmalıdır. İletişime yapıcı görüşlerle başlamalıdır. Çevresindekilerin katılım ve işbirliğini sağlamalıdır. Çevredeki liderleri de çalışmalarına katmalıdır.
29	İLETİŞİM UZMANI OLARAK OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖZELLİKLERİ (2) Sürekli pozitif enerji yaymalıdır. Beklentilerle doyum arasında denge kurmalıdır. Söylentilere gerçeklerle engel olmalıdır. Başkalarının fikirlerine saygı göstermelidir. Çevredeki iletişim araçlarından yararlanmalıdır. Destek ve karşıt güçleri tanımalıdır. İletişimin önündeki engelleri bilmeli ve değerlendirmelidir. İletişimi sürekli hale getirmelidir.
30	OKUL YÖNETİMİNDE YÖNETİCİLER (MÜDÜR VE YARDIMCILARI) Müdürün en önemli görevi eğitim liderliğidir ve ancak bu sayede iç ve dış öğeler üzerinde etki oluşturabilir. Her yönetici gibi okul müdürü de güvenip işbirliği yapabileceği yardımcıları bulunmasını ister. Bu yüzden okul müdürü, müdür yardımcılarını seçme hakkına sahip olmalıdır. Müdür yardımcıları, sadece formalite ve yazışma işlerini görmekle kalmayıp okulun yönetiminde etkili olmalıdırlar. Müdür, okulun eğitim politikası ve bunun uygulanması konusunda, müdür yardımcıları başta olmak üzere, personele söz hakkı tanımak yoluyla iç öğeleri bütünleştirir ve onların eğitim lideri konumuna yükselir.
31	OKUL YÖNETİMİ VE ÖĞRETMENLER(1) Okul denilen sosyal sistemin en stratejik parçalarından biri öğretmendir. Yöneticilerle öğretmenler arasında işbirliği ve sağlıklı ilişkiler kurulup geliştirilmesi önemlidir. Bu önem, okulun informal yanının ağır basması, bu yüzden öğretmenin, yönetim süreçlerine, formal olmasa bile informal yolla katılmasının zorunlu olmasında yatmaktadır. Çünkü, eğitim-öğretim ile ilgili olarak alınan kararların etki ve sonuçlarını yakından izleyebilecek kontrol ve besleme birimi olan sınıfın başında öğretmen bulunmaktadır.
32	OKUL YÖNETİMİ VE ÖĞRETMENLER(2) Karar sürecine katılan öğretmenler, okul yönetiminin yanlışa düşmesini önlerler; davranış ve kararlarının daha isabetli olması hususunda onlara destek olurlar. Öğretmenlerle okul yöneticileri arasındaki ilişkiler okulun havasını ve personelin moralini birinci derecede etkiler.
33	OKUL YÖNETİMİ VE ÖĞRETMENLER(2) Öğretmenler, yöneticileri, kendilerini mutlu ya da mutsuz kılan etkenler olarak görür ve ilişkilerini ona göre ayarlarlar Bu ilişkiler yapıcı ve yaratıcı yönde olduğu zaman, okulun havası ahenkleşir, personelin morali yükselir. Öğretmenlerle, öğretmenlerin de diğer öğelerle ilişkilerinde denge unsuru görevini yapabilmesi için, yöneticilerinin davranış bilimleri ve insan ilişkileri alanında iyi yetişmiş olmaları gerekir.
34	OKUL YÖNETİMİ VE EĞİTİMCİ OLMAYAN PERSONEL(1) Eğitimci olmayan personel grubuna, okulda çalışan memurlar, hizmetliler ve diğer işçiler girer. Meslek bakımından eğitimci olmamalarına karşın, okulun tabii parçalarından birini oluşturduklarından, dolaylı olarak eğitim görevleri vardır. Eğitimci olmayan personel görünüş, davranış ve sözleri ile okul içinde ve dışındaki öğeler üzerinde olumlu ya da olumsuz etki oluşturur.
35	OKUL YÖNETİMİ VE EĞİTİMCİ OLMAYAN PERSONEL(2) Eğitimci olmayan personelin, okulun işletme ve bakımı konusunda önemli rolleri vardır. Ayrıca bu personel, özellikle teknik ve yatılı okullar için çok daha büyük bir önem taşır. Eğitimci olmayan personelin seçimi kadar, hizmet içi eğitimden geçirilerek iş başında yetiştirilmeleri de önemlidir. Bu personelin, okul yönetim ile okul dışındaki öğelerin ve yönetim ile öğretmen kadrosunun veya öğretmenlerin kendi içlerinde aralarının olumlu ya da olumsuz gelişmesinde önemli etkileri olur.